Wrocławski łącznik

 

W połowie XIX wieku miasta Wrocław,  Frombork i Królewiec należały do Królewstwa Prus.  To decyzje zapadające w Berlinie nadawały ton życiu społecznemu i gospodarczemu Śląska i Prus Wschodnich, nie pozostawały również bez wpływu na uprawianie astronomii. Jak wszędzie, przeplatały się ze sobą wielka i mała polityka, ale też jak to w polityce bywa, często brały górę wzajemne animozje i osobiste korzyści.

 

995411997
Obserwatorium astronomiczne Uniwersytetu Albrechta w Królewcu, XIX wiek

 

Po obserwacjach zaćmienia Słońca z 28 lipca 1851 roku we Fromborku, panowie  Galle, Brunnov i Wolfers  udali się do Królewca, do tamtejszego obserwatorium. Stolica prowincji była też celem   innych astronomów, którzy obserwowali zaćmienie w pasie od Rozewia do Kętrzyna. W dniach 31 lipca i 1 sierpnia mieli się spotkać, aby wspólnie omówić zebrane wyniki. W Królewcu ugościł ich dyrektor obserwatorium August Ludwik Busch, który sam obserwował zaćmienie z Rozewia (Rixhöft).  Niewiele brakowało, a to Galle byłby gospodarzem spotkania w Królewcu. Historia potoczyła się jednak inaczej za sprawą jednego człowieka, który napsuł mu krwi kilka lat wcześniej.

 

Bessel Friedrich Wilhelm 1839as
Friedrich Wilhelm Bessel w 1839 roku

 

W marcu 1846 roku po długiej i ciężkiej chorobie umiera założyciel i wieloletni dyrektor obserwatorium w Królewcu, Friedrich Wilhelm Bessel. Trzy miesiące póżniej Galle, nieznany szerzej asystent w obserwatorium w Berlinie, niespodziewanie odkrywa  planetę Neptun. Ranga odkrycia i sława otwierają przed nim bardzo duże możliwości awansu. W 1847 roku,  z polecenia  dyrektora obserwatorium w Berlinie, zostaje mianowany następcą Bessela w Królewcu. Jednak zanim ogłoszona nominacja cesarza Fryderyka Wilhelma IV stała się faktem, Galle wycofał swój wniosek z powodu intrygi skierowanej przeciwko niemu przez Carla Jacobiego. Ten wybitny królewiecki matematyk widział na tym stanowisku Augusta Ludwiga Buscha, wieloletniego asystenta Bessela.  Ostatecznie to Busch a nie Galle, zostaje dyrektorem królewieckiego obserwatorium. W państwie o ustroju monarchistycznym, gdy przykład idzie z góry, ciężko o kadencyjność na najwyższych stanowiskach, stąd Galle musiał szukać kolejnej, jakby to nie brzmiało, podobnej okazji.

 

galle2
Johann Gotfried Galle

 

Podobnie musiał kalkulować Mikołaj Kopernik, gdy starał się o objęcie kanonii we Fromborku oraz Wrocławiu.  Astronom miał spore związki z Dolnym Śląskiem. Stąd pochodził ród Koperników, duże wpływy posiadał w tych rejonach jego wuj, kanonik kapituły wrocławskiej, biskup warmiński Łukasz Watzenrode. Dzięki niemu, w 1502 roku, nieznany jeszcze nikomu Mikołaj Kopernik został scholastykiem w kolegiacie św. Krzyża we Wrocławiu. Tak go tytuowano na uniwersytecie w Ferrarze, gdzie obronił doktorat z medycyny. Na dyplomie doktorskim Kopernika z 1503 roku, przeczytamy obok jego nazwiska  "Scholasticus ecclesiae S. Crucis Vratislaviensis". Jest jeszcze list Kopernika z  1533 roku na temat obserwacji komety, w którym znajdziemy zwrot Vratislaviensem Copernicum, który sugeruje, że to Wrocław był miejscem skąd list został wysłany lub skąd Kopernik obserwował kometę.

 

Kosciol sw Krzyza Kosciol sw Bartlomieja pl Koscielny Wroclaw 3212957
Kolegiata św. Krzyża we Wrocławiu, gdzie scholastykiem był Mikołaj Kopernik

 

Szacowne grono osób, skupionych wokół kolegiaty we Wrocławiu, do którego Kopernik formalnie należał, podjęło w 1505 roku starania nad utworzeniem w tym mieście uniwersytetu. Mieli po swojej stronie króla czeskiego Władysława Jagiellończyka, jednak ich  działania storpedował Uniwersytet Jagielloński, który nie chciał mieć konkurencji. Uniwersytet Wrocławski powstał dopiero 200 lat później pod nazwą  Leopoldina na cześć cesarza Leopolda I. W 1791 roku, w Wieży Matematycznej gmachu uniwersytetu, zostaje założone obserwatorium astronomiczne.

 

wroclaw
Gmach Uniwersytetu Wrocławskiego z Wieżą Matematyczną oraz pawilony obserwacyjne na sąsiedniej Wyspie Śluz

 

W czerwcu 1851 roku, czyli tuż przed samym zaćmieniem Słońca, które dodało chwały Gallemu, umiera zasłużony dyrektor obserwatorium  Uniwersytetu Wrocławskiego, Ludwig von Boguslawski.  W listopadzie Galle zostaje mianowany nowym  dyrektorem i przenosi się do Wrocławia. Obserwujący z nim zaćmienie we Fromborku Brunnov, obejmuje zwolnione przez Gallego stanowisko asystenta w Berlinie. Galle kierował obserwatorium we Wrocławiu przez ponad 45 lat, w tym przez jakiś czas był rektorem uniwersytetu. Lata spędzone we Wrocławiu obfitowały w kolejne badania i odkrycia. W 1872 roku zaproponował metodę wyznaczania paralaksy Słońca z obserwacji ruchu planetoid.  Kontynuował w ten sposób pracę Bessela nad wyznaczeniem odległości we Wszechświecie. W 1897 roku przeszedł na emeryturę i powrócił do Berlina, gdzie zmarł 13 lat później, w wieku 98 lat. Namacalnym dowodem jego pracy dla obserwatorium są instrumenty astronomiczne, które przetrwały do dzisiejszych czasów. 

 

plik19as
Luneta Repsolda z obserwatorium Engelmanna w Lipsku, później własność obserwatorium wrocławskiego, fragment Encyclopedia Brittanica, 1911, tom 26

 

W 1897 roku obserwatorium wrocławskie zakupiło lunetę hamburskiej firmy Repsold & Sohne,  z obiektywem o średnicy 8 cali (203 mm) amerykańskiej firmy Alvan Clark & Sons. Wcześniej  należała do Friedricha Engelmana i znajdowała się w jego prywatnym obserwatorium w  Lipsku. Po śmierci Engelmana w 1888 roku, luneta stanęła w centrum Wrocławia, na niewielkiej wyspie na Odrze, niedaleko głównego gmachu uczelni. Luneta wyróźniała się wśród teleskopów przeznaczonych do średniej wielkości obserwatoriów, takich jak to we Wrocławiu. To właśnie ją wybrano, ale zilustrować hasło poświęcone teleskopom w słynnej Encyklopedia Britannica.

 

planetarium obserwatorium wroclaw7
Luneta Repsolda we Wrocławiu, nieco mniejszy brat bliźniak fromborskiego teleskopu. Widok współczesny

 

Tymczasem w nieodległym Białkowie (Belkawe), już od kilku lat działało prywatne obserwatorium majętnego miłośnika astronomii, Leo von  Wutschichowskiego. W 1883 roku ukończył budowę 6-metrowej kopuły pod nowy teleskop i kontynuował poszukiwania odpowiedniego instrumentu. W liście z 1882 roku Adolf Repsold zaproponował mu identyczną lunetę do tej wrocławskiej. W odpowiedzi Wutschichowsky zamówił u Repsolda ten sam refraktor, ale o nieco większym obiektywie 9 cali  firmy Reinfelder und Hertel z Monachium.

 

plik10
Filia obserwatorium Uniwersytetu Wrocławskiego w Białkowie. Po lewej stronie pawilon z instrumentem Bamberga, po prawej kopuła z lunetą Repsolda. Oba instrumenty znajdziemy dzisiaj w Parku Astronomicznym Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku

 

Było to jedno z większych zamówień przyjętych przez zakłady Repsolda. Większe, podejmowane w  tym samym czasie, to 10-calowe refraktory dla Wiednia (ukończony w 1884 roku) oraz Lejdy (ukończony w 1885). Jednak  i te wypadały blado, przy największym  teleskopie tamtych czasów, wielkim refraktorze o średnicy 30 cali, który znajdował się w obserwatorium w Pułkowie, niedaleko Sankt Petersburga w Rosji.  Wutschichowsky wiele razy miał okazję z niego skorzystać. Jego ojciec był znanym rosyjskim lekarzem, w 1886 roku Wutschichowsky opuścił Białków na jakiś czas i przeniósł się do Petersburga. Tam rozwijał swoje astronomiczne pasje, aby później wykorzystać zdobytą wiedzę w małym Białkowie, ale już przy swoim teleskopie. Jego dalsze losy nadają się, moim zdaniem, na osobny artykuł.  Niestety gigant z Pułkowa nie przetrwał II wojny światowej, ale więcej szczęścia miały dwie bliźniacze lunety Repsolda. Jedna (nieco mniejsza) stoi obecnie w obserwatorium w Parku Szczytnickim we Wrocławiu, a druga służy w Parku Astronomicznym Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku.  

 

repsold teleskop
Luneta Repsolda w Parku Astronomicznym Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku
Chciałbyś otrzymywać powiadomienia o nowościach na stronie? Zostaw maila niżej.
©{2019} Tata Astronom. Wszelkie prawa zastrzeżone. Strona stworzona w oparciu o JoomShaper.

Search


Warning: "continue 2" targeting switch is equivalent to "break 2". Did you mean to use "continue 3"? in /plugins/system/helix3/core/classes/Minifier.php on line 227